งานออกแบบสถาปัตยกรรมไทย เป็นงานที่ได้เคยเขียนเรื่องกระบวนการทำงานไปบ้างแล้ว และได้เคยมีส่วนช่วย อ.วนิดา พึ่งสุนทร ศิลปินแห่งชาติ ในการจัดทำหนังสือเรื่อง “สานสร้างทางไทย การแสดงปาฐกถาศิลป์ พีระศรี ครั้งที่ 26 ประจำปี พ.ศ. 2564” ไป ซึ่งเป็นหนังสือประกอบปาฐกถาที่อธิบายศาสตร์วิชาสถาปัตยกรรมไทย ซึ่งเนื้อหาในเล่มได้อธิบายการทำงานออกแบบศิลปกรรมที่นำไปสู่การขยายแบบเท่าจริง 1 ต่อ 1 ในท้ายที่สุด
การทำงานออกแบบสถาปัตยกรรมไทยต่างจากงานสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ ที่มีงานศิลปกรรมเป็นเนื้องานสำคัญอีกส่วนหนึ่งซ้อนอยู่ในแบบก่อสร้าง กล่าวคือ แบบก่อสร้างเป็นแบบที่กำหนดให้ผู้รับจ้างเข้าใจว่าจะต้องตอกเข็มตรงไหน ทำคานเสาพื้นก่อผนัง และติดตั้งประตู หน้าต่าง รวมถึงอุปกรณ์อาคารต่างๆ อย่างไร ซึ่งในระหว่างการก่อสร้าง ก็จะมีการทำรายละเอียดเพิ่มเติม เนื่องจากในการก่อสร้างจริง จะเจอปัญหาหน้างาน ที่คาดไม่ถึงเกิดขึ้นได้ ทำให้ต้องมีการปรับเปลี่ยนแบบบางส่วนไปตามสภาพจริง (หากเป็นงานอนุรักษ์หรือบูรณะซ่อมแซมจะยิ่งมีการปรับเปลี่ยนมากไปกว่าที่ทำแบบไว้มากยิ่งขึ้นไปอีก จากสิ่งที่พบเจอขณะทำการซ่อมแซม)
แต่งานสถาปัตยกรรมไทย ยังมีงานออกแบบศิลปกรรมอีกส่วนหนึ่ง ที่จะต้องทำไปในระหว่างดำเนินการก่อสร้างด้วย ซึ่งใช้เวลาในการทำงานมากพอๆกัน หรือบางครั้งมากกว่าเวลาที่ใช้ในการทำแบบสำหรับก่อสร้างเสียอีก ขึ้นอยู่กับรายละเอียดและงบประมาณที่มี
และในขั้นตอนการออกแแบบงานศิลปกรรมนี้เอง คือจุดเปลี่ยน ของรูปแบบบางประการในงานที่เห็นครั้งแรก ทำให้ในที่สุดเมื่อก่อสร้างจริง จึงไม่ตรงกับแบบก่อสร้าง หรือยิ่งไม่ตรงกับแบบร่างก่อนทำแบบก่อสร้างไปมาก ความต่างไปมากนี้ไม่ได้แปลว่าผิดรูปผิดร่างจนจำเค้าเดิมไม่ได้ แต่อาจมีการปรับทรงยอดอาคาร ปรับองค์ประกอบศิลปกรรมเช่นค้ำยัน คันทวย หน้าบัน ต่างไปจากแบบแรกๆ เนื่องด้วยการทำงานในตอนต้น จะต้องทำแบบเพื่อการก่อสร้างตามมาตรฐานงานสถาปัตยกรรมที่มีความซับซ้อนอยู่แล้วให้เสร็จก่อน โดยสถาปนิกสถาปัตยกรรมไทยจะเป็นผู้ขอกำหนดงานโครงสร้างให้แก่วิศวกรด้วย เพื่อให้งานออกแบบทางวิศวกรรมไม่เกิดการขัดแย้งกับที่ว่างหรือพื้นที่สำคัญที่มีความจำเป็นเชิงสัญลักษณ์ คติ หรือ การสร้างความเคารพศรัทธา ที่โครงสร้างทางวิศวกรรมอาจกระทบต่อศาสตร์ศิลป์ในการใช้งานเชิงอุดมคติร่วมด้วย ทั้งนี้งานโครงสร้างยังต้องไม่ขัดแย้งกับงานศิลปกรรมที่จะมาประกอบเป็นลำดับสุดท้าย ซึ่งหากไม่ระวังหรือออกแบบให้ดีแต่แรก ก็จะทำให้เกิดโครงสร้างประหลาด หรือศิลปกรรมจำยอมเกิดขึ้นในท้ายที่สุด
ในการออกแบบงานศิลปกรรม สถาปนิกสถาปัตยกรรมไทย จะลงรายละเอียดเพิ่มเติม ซึ่งอาจรวมถึงแนวคิดที่พิเศษไปจากแบบร่าง หรือแบบก่อสร้าง เพื่อให้ศิลปกรรมมีความสมบูรณ์แบบมากยิ่งขึ้น ถ้าใครรู้จักสถาปนิกหรือมีเพื่อนเป็นสถาปนิก จะทราบดีว่า แบบสถาปัตยกรรม ถ้ามีเวลาให้เขาทำ แบบนั้นๆจะถูกพัฒนาไปเรื่อยๆ ฉะนั้นกำหนดเวลาที่ชัดเจนว่าจะต้องก่อสร้างวันไหน คือเส้นตายที่จะเป็นคำตอบให้กับผู้ออกแบบว่าพัฒนาแบบได้ถึงเมื่อไหร่ ผมเชื่อว่าหลังจากงานก่อสร้างแล้วเสร็จสถาปนิกมักจะบอกว่า ถ้ามีเวลาเพิ่มเติมก็อยากจะปรับ อยากจะพัฒนาแบบต่อไปอีก (เพราะความสมบูรณ์มันไม่มีจริง) และจะไม่เห็นวันที่งานออกแบบแล้วเสร็จถ้าไม่ปล่อยวาง…
สมัยเรียนในหลักสูตรสถาปัตยกรรมไทย อ.อาวุธ เงินชูกลิ่น ศิลปินแห่งชาติ ได้เคยสอนไว้ว้า แบบที่ดี คือแบบที่ทำเสร็จทันเวลา นั่นหมายถึงท่านเข้าใจว่าแบบยังไปต่อได้อีก หากมีเวลาให้ แต่เมื่อทุกอย่างมีกำหนดเวลา มีคนรองานเรา ผู้ออกแบบจึงควรเข้าใจว่ามีเวลาพัฒนางานออกแบบได้ตามกรอบที่วางไว้เท่านั้น และงานที่เสร็จในเวลานั้นๆ ก็คืองานที่ดีที่สุดในเวลานั้นแล้ว
งานก่อสร้างในโลกนี้ที่เป็นงานมาสเตอร์พีซหลายชิ้น ก็ไม่ได้เหมือนกับที่ผู้ออกแบบร่างไว้แต่แรก เว้นแต่งานนั้นถูกทำขึ้นมาเลียนแบบของเดิม หรือจำเป็นต้องรักษาแบบแผนเดิมตามรูปลักษณ์ ก็ไม่จำเป็นต้องเสียเวลาคิดสร้างสรรค์อะไรใหม่ ตัวอย่างเช่น Sydney Opera House ซึ่งออกแบบโดย Jørn Utzon เป็นตัวอย่างที่เห็นได้ว่า สิ่งที่สถาปนิกคิด กับสิ่งที่เกิดขึ้นในการก่อสร้างจริงไม่เหมือนกัน

ภาพ : ลายเส้นที่สถาปนิกออกแบบไว้ในครั้งแรก
ที่มาภาพ : https://mhnsw.au/stories/general/the-sydney-opera-house-drawings/
ซึ่งในความคิดของผู้ออกแบบ ตัวอาคารโดยรวมมีความโฉบเฉี่ยวและท้าทายแรงดึดูดของโลกอย่างมาก ซึ่งงานวิศวกรรมต้องรับภาระในการแก้ปัญหา จนท้ายที่สุดจำเป็นต้องมีการปรับแบบจากความคิดแรกในหลายส่วนด้วยกัน ทั้งรูปทรงที่ต้องจัดวางให้กลีบพัดหรือเปลือกหอยนั้น ปรับไปอยู่ในองศาที่งานก่อสร้างจะสามารถทำได้จริงๆ ตามเทคโนโลยีที่มีในสมัยนั้น รวมถึงการออกแบบแก้ไขเพิ่มเติมในส่วนของผิวผนังอาคารที่จำเป็นต้องปิดที่โล่ง เพื่อประโยชน์ในเชิงการใช้งานจริง และในทางวิศวกรรมร่วมด้วย ภาพสุดท้ายเมื่อก่อสร้างแล้วเสร็จจึงต่างจากแบบที่นำเสนอในคราวแรก

ภาพ : ภายภายหลังการก่อสร้างแล้วเสร็จสมบูรณ์ จะเห็นว่ากรอบทรงของครีบแต่ละชิ้น อยู่ในทรงวงกลมสมบูรณ์
ที่มา : https://www.architecturaldigest.com/gallery/little-known-facts-sydney-opera-house
ยังมีงานสถาปัตยกรรมอีกหลายชิ้นในระดับนานาชาติที่อยู่ในลักษณะที่กล่าวข้างต้น ปัจจัยที่เกิดการเปลี่ยนแปลงเมื่อนำแบบไปก่อสร้าง มีทั้งเหตุผลในด้านงานวิศวกรรม งบประมาณ การใช้งานจริง และอาจรวมถึงความงามด้วย
กลับมาที่งานสถาปัตยกรรมไทย งานออกแบบในคราวแรก จะเป็นงานที่เห็นภาพรวมของงาน เพื่อให้ทราบว่างานชิ้นนี้จะมีขนาดกว้างยาวสูงและมีหน้าตาเป็นอย่างไร เมื่อทำไปถึงแบบก่อสร้าง แบบดังกล่าวก็จะให้ข้อมูลจนถึงตอกเข็มกี่ต้น ก่อสร้างอย่างไร แต่ในแบบดังกล่าวนั้นยังไม่สามารถใส่งานศิลปกรรมที่สมบูรณ์ลงไปได้ เนื่องจากศิลปกรรมมีความละเอียดซับซ้อนเกินกว่าที่จะบรรจุลงไปในแบบก่อสร้างที่อธิบายรายละเอียดของแบบเพียงแค่มาตราส่วนที่ใช้สำหรับการก่อสร้างเท่านั้น แต่มิใช่มาตราส่วนที่ใช้สำหรับการทำงานของช่างศิลปกรรมที่จะเข้ามาเป็นพระเอกรับไม้ต่อในการทำงานของสถาปนิกผู้ออกแบบภาพรวมทั้งหมดได้ และโดยปกติงานสถาปัตยกรรมไทยในส่วนของงานศิลปกรรมจะต้องทำในมาตราส่วนเท่าจริงคือ 1 ต่อ 1 จึงจะเห็นรายละเอียดที่สำคัญทั้งหมดนั้น
ในขณะที่สถาปนิกสถาปัตยกรรมไทย ดำเนินการออกแบบศิลปกรรม(ซึ่งโดยปกติจะดำเนินไปควบคู่กับงานโครงสร้างของสถาปัตยกรรมชิ้นนั้น) ก็จะมีการหาทางเลือกทางศิลปกรรมที่เหมาะสม หรือสมบูรณ์แบบที่สุดให้แก่ตัวงานสถาปัตยกรรม นี่คืองานออกแบบซ้อนงานออกแบบที่อาศัยเวลาและกำลังในการทำงานอย่างมากอีกขั้นตอนหนึ่ง ถ้าว่ากันตามขั้นตอนที่ครูช่างงานสถาปัตยกรรมไทยสอนกันมา ก็ต้องนำแบบก่อสร้าง 1:100 หรือถ้าอาคารมีขนาดใหญ่มากก็อาจเป็น มาตราส่วน 1:200 มาขยายมาตราส่วน เพื่อการออกแบบศิลปกรรมไปโดยลำดับ เป็น 1:75 ไปเป็น 1:50 ไปเป็น 1:25 ไปเป็น 1:10 ไปเป็น 1:5 จนถึง 1:1 ในที่สุด
ส่วนที่ยากที่สุดในการออกแบบคือ การคิดถึงสัดส่วนสัมพันธ์ของงานศิลปกรรมทั้งหมดต่อตัวสถาปัตยกรรมนั้น จะต้องไม่ใหญ่หรือเล็กจนเกินไป ต้องทำให้ทั้งหมดนี้เป็นงานที่มีเอกภาพเดียวกันให้ได้ ไม่เช่นนั้น ก็จะทำให้งานโดยรวมเสียหาย เปรียบเทียบกับคนคือ ถ้าเสื้อผ้าหน้าผมดีแล้ว มาเขียนสีทาปาก แต่กลับเขียนโตไปกว่าปากก็จบกัน ความพอดีเป็นเรื่องที่ต้องชั่งตวงวัดโดยสถาปนิกผู้ออกแบบ ถ้าแยกไปทำเป็นส่วนๆ ก็อาจทำให้สัดส่วนโดยรวมหลุดได้ ซึ่งก่อให้เกิดอาการสวยเป็นส่วนๆ แต่พอนำแต่ละส่วนที่สวยงามนั้นมารวมกันแล้ว กลับวุ่นวายตีกันไปหมด
งานสถาปัตยกรรมไทยชนิดอาคารที่มีทรงยอด เครื่องยอด อาจมีภาพออกแบบแรก กับแบบก่อสร้างที่ต่างกันอย่างมาก เนื่องจากเมื่อทำการก่อสร้างจริงจะต้องไปดูที่หน้างานแล้วทำการแก้ไขทรง ณ ที่ตรงนั้น
ที่กล่าวมาข้างต้นจึงเป็นที่มาที่ไปของข้อสงสัยที่บางท่านถามว่า ทำไมงานก่อสร้างจริงไม่เหมือนแบบ สิ่งที่น่าเป็นห่วงอย่างหนึ่งคือ ในงานสถาปัตยกรรมไทย งานอนุรักษ์อาคาร เป็นงานที่มีการเปลี่ยนแปลงตามสภาพการก่อสร้างที่หน้างานที่คาดการณ์ได้ยากที่สุด เพราะเมื่อรื้อซ่อมแล้ว อาจเจอสภาพหน้างานที่ต่างไปจากแบบที่เตรียมไว้ หากมีกระบวนการในการตรวจรับงานโดยยึดตามแบบก่อสร้างเป็นหลัก โดยไม่มีเงื่อนไขข้อผ่อนผันใดๆ ได้เลย ก็จะทำให้ท้ายที่สุดงานที่ยึดตามอักษรสัญญาก่อสร้างทุกกระเบียดนิ้ว โดยไม่คำนึงถึงผลประโยชน์ที่ควรจะได้ก็จะเกิดความเสียหายตามมา ซึ่งที่เคยเจอมานั้น ที่ปรึกษาโครงการมีการกำหนดเร่งให้งานเสร็จเร็วที่สุด ไม่ยอมให้มีการแก้ไขงานให้สมบูรณ์ ทั้งที่เวลาที่ต้องใช้งานอาคารจริงยังมาไม่ถึง หรือไม่กระทบในด้านราคาค่าใช้จ่ายใดๆ ของเจ้าของงานเลยด้วยซ้ำ ส่งงานเสร็จก็ดีใจกันไปว่างานเสร็จเร็วเป็นประวัติการณ์ แต่ได้งานที่ไม่ได้สมบูรณ์ ก็ไม่รู้ว่าดีใจอะไรกัน นึกว่าวิ่งมาราธอนกันอยู่หรืออย่างไรก็ไม่ทราบได้
ขอยกตัวอย่างงานออกแบบที่ได้เคยทำมาชิ้นหนึ่งเป็นกรณีศึกษา งานออกแบบวิหารหลวงพ่อสาคร วัดหนองกรับ จังหวัดระยอง ที่แบบร่างในคราวแรก ที่นำเสนอกับประชาชน ชาวบ้าน ผู้เกี่ยวข้องรับทราบ หลังจากนั้นก็นำไปเตรียมทำแบบก่อสร้าง และพัฒนาออกแบบงานศิลปกรรมโดยลำดับ

ภาพ : การนำเสนอแบบ ครั้งแรกผ่านการอนุมัติจากผู้เกี่ยวข้อง และได้พัฒนาแบบต่อมาโดยลำดับจะเห็นว่ามีการปรับแก้ไขไปตามเหตุปัจจัยที่เกี่ยวข้องจนมีลักษณะที่ต่างไปจากเดิม
ที่มา : บริษัท พีพลัสไทย สตูดิโอ จำกัด

ภาพ : การปรากฏของงานศิลปกรรมในแบบก่อสร้าง ซึ่งเป็นการแสดงถึงรูปลักษณ์โดยสังเขป ก่อนที่จะนำไปสู่การออกแบบศิลปกรรมขั้นสมบูรณ์ในระหว่างการก่อสร้าง จนได้รูปทรง มิติ และรายละเอียดในมาตราส่วนเท่าจริงเพื่อส่งให้ช่างศิลปกรรมดำเนินการขึ้นชิ้นงานต่อไป
ที่มา : บริษัท พีพลัสไทย สตูดิโอ จำกัด

ภาพ : แนวคิดการออกแบบบริเวณที่ประดิษฐานหลวงพ่อสาคร ในโลงแก้ว ที่มีฉากประกอบซุ้ม ที่นำเสนอเจ้าของงาน และการปรับเปลี่ยนขณะก่อสร้างจริง
ที่มา : บริษัท พีพลัสไทย สตูดิโอ จำกัด
ตัวอย่างข้างต้น เป็นบางส่วนของงานสถาปัตยกรรม และงานศิลปกรรม ที่มีการนำเสนอต่อ ผู้เกี่ยวข้องในครั้งแรก เพื่อผ่านความเห็นชอบในการทำงาน หลังจากนั้นได้มีการพัฒนาแบบมาโดยลำดับ และเมื่อแบบก่อสร้างแล้วเสร็จ ขั้นตอนการออกแบบงานศิลปกรรมก็ตามมา โดยมีการปรับรายละเอียดในหลายส่วนเพื่อการสื่อความหมาย ให้เหมาะสมกับปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการก่อสร้างทั้งหมด เช่น การขอให้มีสัญลักษณ์ทางศิลปกรรมบนหน้าบันของเจ้าของงาน เพื่อสื่อความหมายถึงปีเกิดของหลวงพ่อสาคร เป็นต้น (แบบเดิมเป็นลายดอกไม้ สื่อถึงการเคารพบูชา) การเปลี่ยนแปลงระหว่างทางนี้เกิดขึ้นได้เสมอ และหากไม่มากจนเกินไป หรือผิดไปจากแนวคิดและความเหมาะสม ตั้งอยู่บนความถูกต้องของหลักวิชา คติ สัญลักษณ์ ที่ไม่ผิดเพี้ยนไป สถาปนิกก็ยินดีปรับแก้ไขให้ตามที่เจ้าของงานต้องการ
ทั้งนี้ในการปรับแก้ไขแบบในช่วงสุดท้าย ก่อนที่จะทำการก่อสร้างจริง ยังมีส่วนที่ผู้ออกแบบเห็นว่าจะช่วยให้สุนทรียภาพความงามโดยรวมดีขึ้นด้วย การใช้สอยดีขึ้นด้วย หรือสื่อความหมายได้ดีขึ้นด้วย ล้วนเป็นปัจจัยที่ทำให้งานศิลปกรรมได้รับการพัฒนาจนบรรลุวัตถุประสงค์ที่ต้องการในที่สุด
งานสถาปัตยกรรมจัดว่าเป็นงานที่มีความยุ่งยากซับซ้อนอย่างมาก เพราะนอกเหนือจากความคิดที่อาจมีการปรับเปลี่ยนที่เกิดขึ้นจากปัจจัยหลายด้าน ก็อาจเกิดจากปัญหาหน้างานที่การก่อสร้างด้วย เช่นโครงสร้างที่เกิดขึ้นไม่ตรงกับแบบ วิศวกรต้องเข้ามาดูแลแก้ไข ส่วนที่ผิดพลาดซึ่งสามารถเกิดขึ้นได้เสมอ แต่โดยมากไม่ได้กระทบถึงรุนแรงถึงระบบโครงสร้าง แต่กระทบกับสุนทรียภาพความงามขององค์ประกอบที่จะปรากฏตามมา หรือกระทบกับการใช้งานในบางกรณี ซึ่งทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงได้โดยตลอดกระบวนการก่อสร้าง นอกเหนือจากงานศิลปกรรมที่มักจะได้รับการพัฒนาในระหว่างการก่อสร้างไปด้วย นี่จึงเป็นเหตุผลว่า งานสร้างจริง ทำไมไม่เหมือนแบบ นั่นเอง
ประกิจ ลัคนผจง
TAG:

